تاريخ : پنجشنبه بیست و هشتم مهر 1390 | 19:28 | نویسنده : مصطفی دوستی

سر ستون هاي طاق بستان

در بخش شرقي محوطه طاق بستان و مقابل طاق بزرگ و در فضايي سبز و و آرام و در يک مجموعه باشکوه ، سر ستون هاي سنگي که توجه هر بيننده را به خود معطوف مي دارد ، از نقاط مختلف جمع آوري شده و نگهداري مي شوند که داراي شکلي گلداني مي باشند ، از نظر فرم کلي مي توان هر سرستون را به سه بخش تقسيم نمود :

1-   قسمت تحتاني : محل قرار گرفتن سرستون بر روي ساقه ستون است ( چنبره اي شکل ) و مانند کمربندي با نقش هاي گل و بوته و يا به صورت ساده تزيين شده که بر گرداگرد سرستون پيچيده است . نظير شال ستون که از نظر ابعاد و تزيينات در هر سرستون متفاوت است و در يکي از سرستون ها اين قسمت وجود ندارد .

2-   قسمت گلداني شکل ( هرمي ) که داراي چهار وجه است بعضي از وجوه داراي نقوش انساني و گل و گياه است و در تعدادي فقط به نقوش گياهي اکتفا شده است .

3-   قسمت فوقاني : همانند کمربندي است که در بالاي سطوح هرمي شکل قرار گرفته و مکعبي شکل است و از نظر ابعاد و نقوش در هر سرستون متفاوت است و در بعضي از سرستون ها اين قسمت کاملاً ساده و بدون نقش است .

با توجه به تنوع سرستونهاي طاق بستان مي توان آنها را کلاً به سه گروه متمايز تقسيم کرد .

الف ـ سرستون هاي نقش دار

ب‌-     سرستونهاي بي نقش

الف ـ  سرستون هاي نقش دار :

اين سرستون ها احتمالاً متعلق به بنا ی کاخ  يا پرستشگاهي از زمان ساسانيان مي باشد که می تواند یکی از زیباترین و هنرمندانه ترین آثار سنگی دوران ساسانیان باشد. . تعداد آنها در پارک موزه طاق بستان  نه عدد است .

که در دهه های اخیر به آنجا بُرده و نگهداري مي شوند . سه عدد از اين سرستون ها که نسبت به سایر سرستون ها بزرگتر میباشند از بیستون به این مکان انتقال داده شده اند.، که آنانرا به دوره خسرو دوم ( 628ـ 590) نسبت داده اند . به نظر مي رسد که اين سرستون ها با هم حجاري شده و در يکجا به کار رفته باشند . اين سه سرستون از نظر شکل کلي و ابعاد و نقوش تشابه زيادي دارند اما در جزئيات نقوش تفاوتهايي در آنها مشاهده مي شود .

محل پيدايش اين سرستونها دقيقاً مشخص نيست اما پروفسور لوشاي معتقد است که اين سرستون متعلق به کاخي در بيستون بوده که از دوره ساسانيان برجاي مانده است . لوشاي در کاوش هاي خود يادآور مي شوند که يکي از اين سرستون ها بر فراز تپه اي در شمال چشمه سار بيستون ، دومي در شرق دهکده و سرستون سوم در خود دهکده بيستون به دست آمده است .

هرتسفلد معتقد است که تعداد اين سرستون ها چهار عدد بوده که در حال حاضر سه عدد از آنها باقي مانده اند . ابعاد اين سرستون 85×90×90 سانتيمتر است . بقيه سرستون هاي نقش دار که چهار عدد باقي مانده اين گروه را تشکيل مي دهند از نظر ابعاد يکي نيستند و هرکدام داراي ويژگي هاي خاص خود مي باشند . اگر سه سرستون نقش دار اولي را با شماره هاي 1 و 2و 3 نامگذاري کنيم مشخصات هرکدام به شرح زير است .

سرستون الف 1 :

در قسمت مياني گلداني شکل ( هرمي ) نقوش گياهي و انساني حجاري شده، در يک طرف اين سرستون نيم تنه الهه آب و زندگاني ( آناهيتا ) با جامه اي نازک و پرچين و شنلي بر دوش که تا آرنج را پوشانده نمايان است . در دست چپ او گياهي است در حالي که در دست راست او حلقه سلطنتي است که روباني به صورت مواج از آن آويزان است . او اين حلقه را بلند کرده و ظاهراً مي خواهد آنرا به خسرو دوم اعطا کند . هاله اي دايره اي شکل دور تا دور سر او نقش بسته است . در سمت چپ تصوير گلي از نيمرخ نشان داده شده ، اين گل احتمالاً گل لوتوس است .

گل 16 پري در قسمت پايين سمت چپ ، بر روي لباس آناهيتا نشان داده شده است . همانگونه که در تصوير نقوش گلها ، در چهار دوره مختلف تاريخي مشاهده مي شود ، اين گل را رزت ناميده اند . در سطح زيرين اين بخش گلداني شکل تزييناتي شبيه برگ درخت مو مشاهده مي شود . در مقابل نقش الهه ، نيم تنه شاهنشاه ساساني خسرو دوم که جامه اي شاهانه بر تن دارد، درحالي که دست چپ خويش را بر قبضه شمشيري بلند و سنگين قرار داده و دست راستش را از روي سينه رد کرده و در حال دريافت حلقه فرمانروايي است ديده مي شود .

جامه او به زيور آلات مزين و تاج او مرصع است و اين همان لباس و تاجي است که با نقش برجسته طاق بستان قابل مقايسه است . با مقايسه اين تاج با تصاوير تاج هاي شاهان ساساني مي توان پي برد که اختصاص به خسرو دوم دارد و اين همان تاجي است که « معمولاً بر سکه هاي خسرو دوم ضرب شده است » بي شک مي توان به هويت او پي برد

اين تاج ها داراي کنگره هايي در اطراف و دو رديف مرواريد در پايين و کنگره هايي در قسمت جلو آن ديده مي شود . در بالا و ميان آن داراي هلالي است و در طرفين هلال دو بال عقاب ديده مي شود . رشته هايي از مرواريد بر گردن او نقش بسته است . ( پادشاهان ساساني از دانه هاي مرواريد در زينت آلات استفاده بسياري مي کردند . )

حاشيه لباس و کمربند و حتي نيام شمشير او نيز مزين به رشته هاي مرواريد است و حتي در بعضي از قسمت هاي لباس او نيز دانه هاي مرواريد به حلقه اي آويخته و چون قطره اي در حال افتادن را نشان مي دهد . گلي که در سمت چپ تصوير شاه وجود دارد با گلي که در سمت چپ تصوير آناهيتا ديده مي شوند تفاوت دارد . در اين تصوير نيز همانند تصوير مقابل يک رديف برگ هاي درخت مو در سطح زيرين اين بخش گلداني شکل مشاهده مي شود.

دو وجه ديگر اين سرستون داراي نقوش گياهي است که در مرحله اول قرينه به نظر مي رسند . اما با کمي دقت کاملاً مي توان به اختلاف آنها پي برد ، زيرا در جزئيات تفاوت هايي دارند ، اين نقوش گياهي شامل گلي شگفت انگيز در ميان است که در حال شکوفايي است .

اين نمايشي است از « درخت زندگي، يعني رشد و باروري ابدي » كه در دو طرف آن داراي برگ هاي گياهي، شبيه به کنگرمي باشد، در بالا به غنچه هاي کوچک و در پايين به دو نقش مارپيچي قرينه، كه به شاخ و برگهاي فراوان ختم مي شود .

اين گياه با گياهي که در نماي بيروني طاق بزرگ در طاق بستان است و به درخت زندگي موسوم است ، قابل مقايسه است . بر بالاي بخش فوقاني اين سرستون فرورفتگي نسبتاً عميقي است که احتمالاً در دوره هاي بعدي بجاي هاون از اين سنگ استفاده شده است .

اين بخش از سرستون که مکعبي شکل است در هر چهار طرف يازده عدد شکل تزييني تکرار شده است که طرحي شبيه به طاقنماهاي کوچک دارد و در دو طرف بر روي مجموعه هايي قرار مي گيرند که داراي سر ستون ظريفي است . داخل اين طاقنماها تزييناتي شبيه به صدف يا گل 9 پره اي ديده مي شود

در قسمت تحتاني بخش چنبره اي گلهايي ترکيبي که شکل حلقه گل بزرگي را به خود گرفته ، دور تا دور اين بخش را مزين ساخته است .

سرستون الف 2 :

در دو طرف اين سرستون تصوير خسرو و آناهيتا در مقابل يکديگر و همانگونه که توصيف آن در ستون الف 1 رفت وجود دارد . اما اينجا در هر دو تصوير خسرو و آناهيتا در بالا و در سمت چپ آنها تصوير گل 8 پري نمايش داده شده که احتمالاً گل آفتابگردان است .

در هر دو طرف تصاوير در قسمت تحتاني اين بخش طرحي به شکل طاق هاي تيزه دار مشاهده مي شود که اين طرح نيز با سرستون قبلي متفاوت است . در دو وجه ديگر که شامل وجوه گياهي است ، طرحي شبيه به ميوه درخت کاج  ملاحظه مي شود . در بخش بالايي مکعب شکل يک رديف گل 8 پر ، به تعداد ده عدد در هر ضلع جا داده شده است . در قسمت تحتاني چنبره اي شکل نقش زيبايي به صورت تکراري در کنار يکديگر قرار دارد که اين بخش را مزين ساخته است

 

سرستون الف 3 :

در دو طرف اين سرستون تصوير آناهيتا و خسرو با همان مشخصات در دو ستون ياد شده فوق ديده مي شود . اما گلهاي 8 پر و 16 پري که در دو سرستون قبلي وجود داشت ، در اين سرستون مشاهده نمي شود ، قسمتهايي از طرح هاي گياهي موجود در دو وجه ديگر سرستون در دو قسمت تصويردار ( خسرو و آناهيتا ) ادامه پيدا کرده است .

در دو وجهي که نقش گياهي دارد اين نقوش شامل شاخ و برگ فراواني است که درون گلداني قرار دارند ، که احتمالاً در دو طرف بطور نسبي قرينه هستند ، زيرا در يک طرف وجه گياهي سرستون دچار فرسودگي بسيار گرديده است ، بطوريکه نيمي از تصوير تقريباً محو شده و قابل مقايسه با ضلع مقابل خود نيست . از طرفي همانگونه که در دو سرستون قبلي مشاهده گرديد دو وجه گياهي در هر کدام از آنها با هم اختلاف جزئي داشتند ، در همين سرستون هم با توجه به اينکه نصف يک طرف محو شده اين امر صادق است .

اين نقوش گياهي تمامي سطح هر دو وجه را پوشانده و قسمتي از آن ، همانگونه که قبلاً اشاره شد در تصاوير خسرو و الهه ادامه پيدا کرده است . در بخش زيرين ( گلداني شکل ) در وجوهي که تصوير الهه و خسرو وجود دارد يک رديف گياه زيبا و ظريف و کوچکي کاملاً قابل رؤيت است .

در بخش فوقاني ( مکعبي شکل ) سرستون ، تزئينات به شکل قلب که در کنار يکديگر بصورت يک رديف تکرار شده است قرار دارد . درون هرکدام از اين اشکال تزئيني نقش گياهي است که با گياه مجاور خود تفاوت دارد و مي توان گفت که اين اشکال بصورت يک در ميان تکرار شده اند . در بخش زيرين ( چنبره اي ) طرح خاصي دور تا دور اين بخش را مي پوشاند در بخش مکعبي شکل فوقاني سرستون، تعداد 7 عدد طرح گياهي حلزوني شکل در هر وجه جلوه خاصي به اين قسمت بخشيده است .

در بخش تحتاني ( چنبره اي ) نقش گياهي خاص که بر روي هم و به دنبال يکديگر قرار گرفته و در فواصل معيني ضمن تغيير جهت نقش بصورت قرينه درآمده اند و شاخص اين تغيير جهت يک گل پنج پر ناقص است .

 

سرستون دارای نقش ایزد بهرام

در سال 1372 سرستوني بسيار زيبا و بي نظير در رودخانه مركز شهر (نزديكي سيلو) پيدا شد. گفته ميشود اين سرستون رادر هنگام خاكبرداري جهت احداث مسجد در پي يكي از ديوارهاي مسجد اميري كه قبلا تخريب شده بودكشف گرديد.

اين سرستون از لحاظ شكل و اندازه شبيه به سرستون الف ميباشد. در دو طرف اين سرستون تصوير خسرو و ايزد بهرام (ايزد جنگ ) ، ودو وجه ديگر ان داراي نقوش گياهي مي باشد ، كه به نظرمي رسد با هم قرينه هستند. اين نقوش شامل پيچك ها و غنچه هاي گياهي كوچك و بزرگ مي باشد.

يك طرف سرستون نيم تنه بهرام با كلاهي (زره پوش) بر سر كه تمامي سر و گردن را پوشانده (شبيه به نقش سوار در تاق بزرگ) و شنلي چين دار كه با يك قلاب 12 پر در جلوي سينه به هم وصل شده، دست چپ را نيز بر روي ان قرار داده وبا دست راست حلقه سلطنت را بلند كرده و ظاهرا مي خواهد انرا به خسرو دوم اعطا كند. مچ و گردن و سر بهرام توسط دو رشته مرواريد زيبا مزين گرديده است. دامني با خطوط ساده هندسي و مواج (احتمالا زره) در قسمت پائين تصوير ديده مي شود. در قسمت بالايي مكعب شكل يك رديف گل هشت پر، به تعداد 7 عدد در هر ضلع جا داده شده است. در قسمت تحتاني (بخش چمبره اي) گلهاي تركيبي دور تا دور اين بخش را مزين ساخته، كه در تصوير هاي، ايزد بهرام و خسرو به يك گل چهار پر با برگهاي پهن ختم مي شود.

 

ب ) سرستون هاي بي نقش 

تعداد اين سرستون ها در محوطه طاق بستان دو عدد است ، « نقوش آنها به علت بهره گيري از آنها در بناهاي اسلامي کاملاً محو شده است » .

اين سرستونها جزو سرستون هاي بي نقش است و هيچگونه تزئيناتي بر روي آن ديده نمي شود ، ابعاد آنها 70×75×75 سانتي متر است . در بخش هاي مکعبي شکل و چنبره اي شکل نيز اثري از نقش و تزئينات ديده نمي شود . شايد اين سرستونها در ابتدا نقش دار بوده که هم اکنون بر اثر دخل و تصرف اهالي و در طول زمان چهره ديگري به خود گرفته اند . جنس آن از سنگ آهک روشن است ، به علت فرم ساده و بدون نقش آن تاريخ گذاري بر روي آن بسيار مشکل است . اما با توجه به فرم ساده و خارجي آنها مي توان آن را با سرستون هايي که از دوره ساسانيان بدست آمده مقايسه نمود .